Dlaczego jedni sięgają po aromaterapię, a inni nie? Psychologia decyzji o stosowaniu zapachu

Czy zainteresowanie aromaterapią jest związane z osobowością? A może ważniejsze są nasze przekonania, wcześniejsze doświadczenia, poczucie bezpieczeństwa i wiara, że potrafimy właściwie z niej korzystać?

To właśnie te pytania stały się punktem wyjścia mojej pracy magisterskiej pt. „Postawa wobec aromaterapii i wybrane uwarunkowania intencji jej podejmowania”, napisanej na kierunku psychologia na Uniwersytecie SWPS.

W badaniu nie sprawdzałam, czy konkretny olejek eteryczny działa klinicznie ani czy aromaterapia może zastąpić leczenie lub psychoterapię. Interesował mnie inny, dotychczas słabo zbadany obszar: psychologiczne mechanizmy, które są związane z gotowością człowieka do rozpoczęcia lub kontynuowania aromaterapii.

Wyniki wskazały, że decyzja o sięgnięciu po aromaterapię nie jest związana przede wszystkim z trwałymi cechami osobowości. Znacznie większe znaczenie mają nasze przekonania, wartości, poczucie kompetencji, oczekiwania oraz wcześniejsze doświadczenia.

Aromaterapia jako zachowanie prozdrowotne

Aromaterapia jest zaliczana do metod komplementarnych, czyli takich, które mogą być wykorzystywane jako uzupełnienie innych sposobów wspierania zdrowia i dobrostanu. Obejmuje stosowanie olejków eterycznych między innymi poprzez inhalację, dyfuzję, masaż lub kąpiel.

W ostatnich latach rośnie zainteresowanie naturalnymi i personalizowanymi metodami wspierania samopoczucia. Aromaterapia jest wybierana między innymi w kontekście relaksu, snu, stresu, nastroju, koncentracji i codziennych rytuałów samoopieki.

Przegląd literatury uwzględniony w pracy wskazuje, że wyniki badań nad aromaterapią są obiecujące w niektórych obszarach, między innymi w odniesieniu do lęku, stresu, jakości snu, obniżonego nastroju i bólu. Jednocześnie jakość dowodów pozostaje zróżnicowana. Badania różnią się rodzajem stosowanych olejków, dawkowaniem, długością interwencji, sposobem aplikacji i jakością metodologiczną.

Dlatego aromaterapii nie należy przedstawiać jako uniwersalnego leczenia. Może ona stanowić uzupełniający element dbania o dobrostan, ale wymaga rzetelnej wiedzy, właściwego doboru olejków i przestrzegania zasad bezpieczeństwa.

Od zapachu do decyzji

Większość badań dotyczących aromaterapii koncentruje się na pytaniu, czy może ona wpływać na określone objawy lub samopoczucie. Znacznie rzadziej badacze pytają:

Dlaczego człowiek w ogóle decyduje się jej spróbować?

Decyzja o zastosowaniu aromaterapii nie powstaje w próżni. Poprzedzają ją przekonania, oczekiwania, emocje i ocena własnych możliwości. Człowiek może zastanawiać się:

• Czy aromaterapia może mi pomóc?
• Czy jest bezpieczna?
• Czy wiem, jak jej używać?
• Czy odpowiada moim wartościom?
• Co sądzą o niej osoby, którym ufam?
• Czy mam z nią wcześniejsze pozytywne doświadczenia?

Do wyjaśnienia tego procesu wykorzystałam teorię planowanego zachowania Icka Ajzena.

Teoria planowanego zachowania – skąd bierze się intencja?

Według teorii planowanego zachowania bezpośrednim poprzednikiem działania jest intencja, czyli świadoma gotowość i plan podjęcia określonego zachowania.

Sama pozytywna opinia o czymś nie zawsze wystarcza, aby przejść do działania. Możemy uważać medytację, aktywność fizyczną lub zdrowsze odżywianie za wartościowe, a mimo to ich nie podejmować. Znaczenie ma również to, czy czujemy się zdolni do działania, czy mamy odpowiednie zasoby i czy zachowanie jest zgodne z naszymi wartościami.

W klasycznym modelu Ajzena intencję kształtują trzy podstawowe elementy.

Postawa wobec aromaterapii

Postawa oznacza ogólną ocenę danego zachowania. W przypadku aromaterapii dotyczy tego, czy człowiek postrzega ją jako korzystną, wartościową, przyjemną albo użyteczną.

Im bardziej pozytywnie oceniamy możliwe efekty danego działania, tym silniejsza może być gotowość do jego podjęcia.

Nie chodzi wyłącznie o przekonanie, że „aromaterapia działa”. Liczy się także to, czy potencjalne rezultaty są dla konkretnej osoby ważne. Dla jednej osoby kluczowy może być sen, dla innej koncentracja, odprężenie albo stworzenie wieczornego rytuału wyciszenia.

Subiektywne normy

Subiektywne normy odnoszą się do tego, jak odbieramy opinie ważnych dla nas osób.

Znaczenie mogą mieć rekomendacje rodziny, przyjaciół, lekarza, psychologa, aromaterapeuty lub innego specjalisty. Społeczna akceptacja może ułatwiać decyzję, natomiast dezaprobata lub stereotypy mogą ją hamować.

Nie oznacza to jednak, że człowiek automatycznie zaczyna stosować aromaterapię, ponieważ ktoś mu ją polecił. Rekomendacja może być pomocna, ale często dopiero wtedy, gdy towarzyszy jej poczucie bezpieczeństwa i wiedza, jak rozpocząć praktykę.

Spostrzegana kontrola behawioralna

To przekonanie, że potrafię wykonać dane działanie i mam ku temu odpowiednie możliwości.

W odniesieniu do aromaterapii może obejmować:

• wiedzę o właściwym stosowaniu olejków,
• umiejętność wyboru produktu,
• dostęp do wiarygodnych informacji,
• znajomość zasad rozcieńczania i przeciwwskazań,
• przekonanie, że rozpoczęcie aromaterapii nie jest zbyt trudne,
• możliwość zakupu odpowiednich produktów.

Człowiek może mieć pozytywny stosunek do aromaterapii, ale jej nie rozpocząć, ponieważ nie wie, jaki olejek wybrać, jak go stosować albo czy jest on dla niego bezpieczny.

Właśnie dlatego poczucie kompetencji może być ważniejsze niż sama ciekawość.

Moralna obligacja, czyli zgodność działania z wartościami

Model został rozszerzony o jeszcze jeden element – moralną obligację.

Określenie to może brzmieć tak, jakby człowiek miał moralny obowiązek stosowania aromaterapii. Nie o to jednak chodzi.

Moralna obligacja oznacza tutaj wewnętrzne przekonanie, że określone zachowanie jest zgodne z osobistymi wartościami i sposobem rozumienia troski o siebie.

Dla części osób aromaterapia może łączyć się z takimi wartościami jak:

• świadome dbanie o zdrowie,
• regularna samoopieka,
• bliskość natury,
• odpowiedzialność za własny dobrostan,
• ekologiczny styl życia,
• poszukiwanie łagodnych metod wspierających codzienne funkcjonowanie.

Jeżeli człowiek uważa dane zachowanie za zgodne z tym, kim jest i jak chce o siebie dbać, jego gotowość do podjęcia tego zachowania może wzrastać.

Czy osobowość ma znaczenie?

W badaniu uwzględniono pięć cech osobowości opisanych w modelu wielkiej piątki:

• ekstrawersję,
• ugodowość,
• sumienność,
• stabilność emocjonalną,
• intelekt, określany również jako otwartość na doświadczenia.

Można byłoby przypuszczać, że osoby bardziej otwarte chętniej sięgają po nowe metody, osoby sumienne są bardziej ostrożne, a osoby doświadczające większego napięcia częściej poszukują sposobów samoregulacji.

Wyniki pokazały jednak, że sama osobowość wyjaśniała zaledwie 0,8% zróżnicowania intencji podejmowania aromaterapii. Model zawierający wyłącznie cechy osobowości nie był dobrze dopasowany do danych.

Intelekt, czyli otwartość poznawcza, miał początkowo znaczenie, ale przestał być istotny po uwzględnieniu przekonań opisanych przez teorię planowanego zachowania.

Oznacza to, że osoba może być ciekawa nowych doświadczeń, ale znacznie ważniejsze jest to, co sądzi o aromaterapii, czy czuje się zdolna do bezpiecznego jej stosowania i czy postrzega ją jako zgodną ze swoimi wartościami.

Stabilność emocjonalna

Jedyną cechą osobowości, której związek utrzymał się w pełnym modelu, była stabilność emocjonalna.

Osoby o niższej stabilności emocjonalnej, a więc bardziej podatne na napięcie, stres i niepokój, deklarowały nieco silniejsze intencje podejmowania aromaterapii.

Efekt ten był jednak słaby. Nie pozwala stwierdzić, że osoby lękowe „wybierają aromaterapię” ani że istnieje określony profil osobowości użytkownika olejków.

Możliwa interpretacja jest taka, że osoby częściej doświadczające napięcia intensywniej poszukują dostępnych metod regulacji i wspierania samopoczucia. Badanie nie pozwala jednak potwierdzić mechanizmu przyczynowego.

Jak wyglądało badanie?

W badaniu uczestniczyło 406 osób dorosłych w wieku od 20 do 65 lat.

Kobiety stanowiły 76,6% badanych, mężczyźni 23,2%, a jedna osoba określiła swoją płeć jako inną. Najliczniejszą grupę stanowiły osoby w wieku od 40 do 49 lat. Wykształcenie wyższe posiadało 77,8% uczestników.

Badanie kwestionariuszowe przeprowadzono od 14 listopada do 21 grudnia 2024 roku za pomocą platformy Qualtrics. Udział był dobrowolny i anonimowy.

Wykorzystano:

• kwestionariusz IPIP-BFM-20 mierzący cechy osobowości,
• autorską Wielowymiarową Skalę Postawy wobec Aromaterapii,
• pytania dotyczące wcześniejszego stosowania aromaterapii,
• skalę intensywności jej stosowania,
• skalę subiektywnej oceny skuteczności wśród użytkowników,
• skalę przewidywanej skuteczności wśród osób, które wcześniej jej nie stosowały.

Przeprowadzono także trzy wywiady półustrukturyzowane: z użytkownikiem aromaterapii, psychoterapeutką pracującą z jej wykorzystaniem oraz osobą niestosującą tej metody.

Co najsilniej przewidywało gotowość do aromaterapii?

Po dodaniu do modelu postawy, subiektywnych norm, spostrzeganej kontroli oraz moralnej obligacji wyjaśniana część zróżnicowania intencji wzrosła z 0,8% do 69%.

Po uwzględnieniu wcześniejszego doświadczenia pełny model wyjaśniał 71,2% wariancji intencji.

To bardzo duża różnica. Pokazuje, że o gotowości do stosowania aromaterapii znacznie więcej mówiły czynniki poznawcze i motywacyjne niż ogólne cechy osobowości.

1. Moralna obligacja

Najsilniejszym predyktorem była moralna obligacja.

Osoby, które postrzegały aromaterapię jako zgodną ze swoimi wartościami i rozumieniem troski o siebie, deklarowały silniejsze zamiary jej stosowania.

Może to oznaczać, że decyzje prozdrowotne nie są wyłącznie chłodną kalkulacją korzyści. Często wiążą się z tożsamością i pytaniem:

Czy ten sposób dbania o siebie pasuje do mnie i do tego, co uważam za ważne?

2. Spostrzegana kontrola behawioralna

Drugim ważnym predyktorem było poczucie kontroli.

Im bardziej osoba czuła, że ma wiedzę, zasoby i umiejętności potrzebne do rozpoczęcia aromaterapii, tym silniejsze były jej intencje.

To jeden z najważniejszych praktycznych wniosków. Nie wystarczy powiedzieć człowiekowi, że aromaterapia może być interesującą formą wsparcia. Trzeba również pomóc mu zrozumieć:

• od czego zacząć,
• jak bezpiecznie stosować olejki,
• których metod unikać,
• jak rozpoznawać rzetelne produkty i źródła informacji,
• kiedy potrzebna jest konsultacja ze specjalistą.

Wiedza nie jest jedynie dodatkiem do decyzji. Może być jej warunkiem.

3. Pozytywna postawa

Istotna była także pozytywna ocena aromaterapii.

Osoby przekonane, że praktyka może przynieść wartościowe dla nich efekty, częściej deklarowały zamiar jej podejmowania.

Postawa była ważna, ale słabsza niż moralna obligacja i spostrzegana kontrola. Sama pozytywna opinia może więc nie wystarczyć, jeżeli człowiek nie wie, jak bezpiecznie przejść od zainteresowania do działania.

4. Wcześniejsze doświadczenie

Wcześniejsze stosowanie aromaterapii stanowiło dodatkowy, istotny predyktor.

Osoby, które miały już z nią kontakt, deklarowały większą gotowość do ponownego lub dalszego jej stosowania. Różnica między osobami z doświadczeniem i bez doświadczenia była silna.

Doświadczenie może wzmacniać przekonanie, że zachowanie jest wykonalne, znajome i możliwe do włączenia w codzienność. Zmniejsza niepewność i dostarcza osobistego punktu odniesienia.

A co z opinią innych?

Subiektywne normy, czyli aprobata ze strony otoczenia, były związane z intencjami, ale przestały być samodzielnym predyktorem po uwzględnieniu pozostałych elementów modelu.

Może to oznaczać, że rekomendacja bliskiej osoby lub specjalisty wspiera decyzję, lecz nie zastępuje osobistego przekonania, wiedzy i poczucia bezpieczeństwa.

Ktoś może usłyszeć pozytywną opinię o aromaterapii, ale nadal jej nie rozpocząć, jeżeli:

• nie wie, jaki produkt wybrać,
• obawia się niewłaściwego stosowania,
• nie zna przeciwwskazań,
• nie jest przekonany, czy metoda odpowiada jego potrzebom.

Wpływ społeczny działa więc raczej wspierająco niż inicjująco.

Znaczenie rzeczywistej i przewidywanej skuteczności

W grupie osób stosujących aromaterapię zarówno intensywność praktyki, jak i pozytywna subiektywna ocena jej efektów były związane z silniejszymi intencjami dalszego stosowania.

Im częściej i dłużej uczestnicy korzystali z aromaterapii oraz im lepiej oceniali jej wpływ na własne funkcjonowanie, tym większą deklarowali gotowość do kontynuacji.

Trzeba wyraźnie zaznaczyć, że była to subiektywna ocena skuteczności, a nie obiektywny pomiar efektu klinicznego. Wynik mówi o tym, jak uczestnicy postrzegali własne doświadczenia, a nie o potwierdzonej skuteczności leczenia konkretnego problemu.

Interesujący wynik uzyskano również wśród osób, które wcześniej nie stosowały aromaterapii. Im bardziej wierzyły one, że mogłaby być skuteczna, tym silniejszy był zamiar jej rozpoczęcia. Związek był wyraźny i silny: r = 0,56.

Kiedy brakuje własnego doświadczenia, decyzja opiera się przede wszystkim na oczekiwaniach i wyobrażonych konsekwencjach.

To pokazuje ogromne znaczenie komunikacji. Informacje przesadne, obiecujące lub nierzetelne mogą podnosić oczekiwania bez zapewnienia realnego poczucia bezpieczeństwa. Z kolei komunikacja oparta wyłącznie na ostrzeżeniach może zwiększać lęk i zniechęcać do świadomego poznania metody.

Potrzebna jest edukacja, która jednocześnie przedstawia możliwe zastosowania, granice wiedzy i zasady bezpieczeństwa.

Co pokazały wywiady?

Rozmowy z uczestnikami uzupełniły wyniki ilościowe.

Osoby badane zwracały uwagę na pozytywne oczekiwania, naturalny charakter aromaterapii i możliwość wspierania codziennego funkcjonowania. Ważne były rekomendacje specjalistów i bliskich, jednak jeszcze większe znaczenie miała wiedza o tym, jak rozpocząć praktykę.

Z wywiadów wyłoniły się cztery główne czynniki sprzyjające decyzji:

Pozytywne przekonania. Osoba musi dostrzegać możliwą wartość aromaterapii.

Poczucie bezpieczeństwa. Brak wiedzy może powodować obawę przed niewłaściwym zastosowaniem.

Dostęp do wiarygodnych informacji. Jasne instrukcje zwiększają poczucie kontroli.

Zgodność z wartościami. Aromaterapia może być postrzegana jako element troski o siebie, naturę i dobrostan.

Rekomendacje społeczne były pomocne, ale nie miały tak dużego znaczenia jak osobiste przekonanie i poczucie kompetencji.

Czego badanie nie pozwala stwierdzić?

Wyniki należy interpretować z uwzględnieniem kilku ograniczeń.

Próba została zrekrutowana głównie poprzez media społecznościowe, fora internetowe, strony związane ze zdrowiem i metodami komplementarnymi oraz sieci znajomych. Nie była więc reprezentatywna dla całej polskiej populacji.

W badaniu przeważały kobiety, osoby w średnim wieku i osoby z wyższym wykształceniem. Wyników nie można automatycznie przenosić na wszystkie grupy społeczne.

Badanie miało charakter samoopisowy. Uczestnicy opisywali własne przekonania, zamiary i doświadczenia, które mogą podlegać wpływowi pamięci, oczekiwań i potrzeby przedstawiania siebie w określony sposób.

Badano intencję, a nie późniejsze zachowanie. Deklaracja „planuję rozpocząć aromaterapię” nie zawsze oznacza, że osoba rzeczywiście to zrobi.

Część wykorzystanych skal była narzędziami autorskimi i wymaga dalszej walidacji w kolejnych badaniach. Również trzy wywiady jakościowe nie pozwalają na pełne przedstawienie różnorodności doświadczeń użytkowników.

Przede wszystkim badanie nie było próbą kliniczną skuteczności aromaterapii. Nie pozwala stwierdzić, że aromaterapia leczy lęk, depresję, bezsenność ani inne zaburzenia. Pokazuje, jakie przekonania i doświadczenia wiążą się z gotowością do jej stosowania.

Jakie znaczenie mają te wyniki?

Wyniki wskazują, że edukacja dotycząca aromaterapii nie powinna ograniczać się do przedstawiania właściwości poszczególnych olejków.

Równie ważne jest wzmacnianie poczucia kompetencji i bezpieczeństwa użytkownika.

Osoba zainteresowana aromaterapią potrzebuje odpowiedzi na konkretne pytania:

• Jak rozpocząć?
• Ile olejku zastosować?
• Jak długo prowadzić dyfuzję?
• Kiedy konieczne jest rozcieńczenie?
• Jakie są przeciwwskazania?
• Czy dany olejek może być stosowany przy dzieciach, w ciąży lub przy zwierzętach?
• Gdzie znaleźć wiarygodne informacje?
• Kiedy aromaterapia może być uzupełnieniem, a kiedy potrzebna jest pomoc lekarza lub psychologa?

Rzetelna edukacja zwiększa nie tylko wiedzę. Może także zmniejszać bariery psychologiczne, wzmacniać spostrzeganą kontrolę i pomagać w podejmowaniu bardziej świadomych decyzji.

Ważne jest również unikanie moralizowania. To, że moralna obligacja była najsilniejszym predyktorem, nie oznacza, że należy przekonywać ludzi, iż „powinni” stosować aromaterapię.

Przeciwnie – komunikacja powinna wspierać autonomię. Zadaniem specjalisty jest dostarczenie wiedzy i stworzenie warunków do świadomego wyboru, a nie wywieranie presji.

Najważniejszy wniosek

Badanie pokazało, że gotowość do stosowania aromaterapii jest związana nie tyle z tym, jakim człowiekiem jesteśmy, ale przede wszystkim:

• jak oceniamy aromaterapię,
• czy odpowiada ona naszym wartościom,
• czy wiemy, jak z niej korzystać,
• czy czujemy się bezpiecznie,
• czego się po niej spodziewamy,
• czy mamy z nią wcześniejsze doświadczenia.

Cechy osobowości miały znaczenie marginalne. Znacznie ważniejsze okazały się przekonania, poczucie sprawczości, osobiste wartości i doświadczenie.

Aromaterapia nie jest więc wyłącznie kontaktem z przyjemnym zapachem. Z perspektywy psychologicznej jest również decyzją – osadzoną w wiedzy, emocjach, oczekiwaniach, wartościach i indywidualnej historii człowieka.

Dlatego odpowiedzialna aromaterapia powinna łączyć trzy elementy:

wiedzę naukową, bezpieczeństwo i szacunek dla autonomii osoby.

---

Artykuł opracowany na podstawie pracy magisterskiej Barbary Szczypiorskiej-Semik pt. „Postawa wobec aromaterapii i wybrane uwarunkowania intencji jej podejmowania”, napisanej pod kierunkiem dr hab. Agaty Chudzickiej-Czupały, prof. Uniwersytetu SWPS, Katowice 2026.